Nếu bạn từng nghe một câu tiếng Trung rồi nghĩ: "Khoan, đó là de nào vậy?", bạn không hề đơn độc. Trong tiếng Quan thoại nói, tất cả nghe giống hệt nhau: de (thanh nhẹ). Nhưng trên giấy, sự khác nhau giữa de de de trong ngữ pháp tiếng Trung là bộ lọc lớn giữa người mới bắt đầu và người thật sự hiểu cấu trúc của ngôn ngữ này.
Phần lớn sách giáo khoa ném vào bạn những thuật ngữ ngôn ngữ học phức tạp như "định ngữ", "trạng ngữ", "bổ ngữ". Tôi sẽ tạm bỏ chúng ra. Thay vào đó, tôi sẽ đưa cho bạn một bản đồ tư duy thực dụng, một quy tắc vàng, để bạn không nhầm nữa.
Quy tắc vàng: bảng nhớ trực quan
Để nắm ba trợ từ này, hãy nhìn vào từ đứng trước hoặc sau chúng. Logic nhanh là:
- Phía sau là danh từ? Dùng 的 (de). Nó như nam châm hút sự vật.
- Phía sau là động từ? Dùng 地 (de). Nó đặt sắc thái cho hành động.
- Phía trước là động từ? Dùng 得 (de). Nó nhìn ngược lại để đánh giá hành động diễn ra thế nào.
Hãy tách từng cái bằng phương pháp "mẹo nhớ bộ thủ".
1. Muỗng trắng: 的 (de) cho danh từ
Ta gọi nó là "De muỗng trắng" (白勺的) vì chữ này được tạo từ "trắng" (白) và "muỗng" (勺).
Hãy nghĩ đến một cái muỗng thuộc về ai đó. Trợ từ này xoay quanh sở hữu và mô tả.
Công thức
Mô tả + 的 + Danh từ
Nếu từ sau trợ từ là danh từ (người, nơi hoặc vật), gần như chắc chắn bạn cần 的.
Ví dụ:
-
Sở hữu:
我的手机
(Điện thoại của tôi)
-
Thuộc tính (tính từ sang danh từ):
红色的车
(Xe màu đỏ)
Đây là trợ từ phổ biến nhất. Nếu bạn hoảng và phải đoán, hãy đoán cái này. Nó nối phần mô tả với những "sự vật" trong câu của bạn.
Nếu bạn còn khó với việc dựng câu cơ bản, bạn có thể ôn lại logic vị trí trước, vì 的 thường xuất hiện ở đó.
2. Đất: 地 (de) cho động từ (bộ tạo trạng ngữ)
Ta gọi nó là "De đất" (土也地) vì bên trái là bộ chỉ "đất/mặt đất" (土).
Hãy nghĩ nó như mặt đất bạn chạy trên đó. Trợ từ này cho ta biết hành động được thực hiện như thế nào. Trong tiếng Việt, thường là kiểu "một cách..." như nhanh chóng, vui vẻ, giận dữ.
Công thức
Tính từ + 地 + Động từ
Dùng khi bạn muốn mô tả cách thức của hành động trước khi nói động từ.
Ví dụ:
-
Cách thức hành động:
高兴地笑
(Cười vui vẻ)
-
Tốc độ:
慢慢地走
(Đi chậm rãi)
Hãy chú ý thứ tự: mô tả trước, rồi hành động. Bạn đang dựng sân khấu, hay mặt đất, để động từ xảy ra.
3. Hai người: 得 (de) cho kết quả
Ta gọi nó là "De hai người" (双人得) vì bộ bên trái trông như hai người (彳).
Đây là cái khó nhất với người học nói tiếng Việt vì chúng ta không có một tương đương thật sự trực tiếp. Nó dùng để đánh giá hoặc mô tả kết quả hoặc mức độ của một hành động đã được nhắc đến.
Công thức
Động từ + 得 + Tính từ/Nhận xét
Dùng khi động từ đứng trước, và bạn muốn nhận xét tốt đến đâu hoặc đến mức nào hành động được làm.
Ví dụ:
-
Đánh giá hiệu suất:
跑得很快
(Chạy [đến mức] rất nhanh)
-
Mô tả mức độ:
说得很好
(Nói rất tốt)
Nếu bạn muốn nói "Anh ấy chạy nhanh", bạn không thể nói theo kiểu "anh ấy nhanh chạy". Bạn phải nói "anh ấy chạy 得 nhanh".
So sánh: một từ, ba nghĩa
Hãy lấy từ 高兴 (gāoxìng) (vui) và xem nó thay đổi thế nào theo trợ từ đi sau.
-
高兴 + 的 + Danh từ
高兴的孩子
Đứa trẻ vui vẻ. (Tính từ mô tả danh từ)
-
高兴 + 地 + Động từ
高兴地跳
Nhảy một cách vui vẻ. (Trạng ngữ mô tả cách thức của động từ)
-
Động từ + 得 + 高兴
玩得很高兴
Chơi [với kết quả là] rất vui. (Bổ ngữ mô tả kết quả)
Từ vựng cần biết
| Giản thể | Phồn thể | Pinyin | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| 的 | 的 | de | Trợ từ sở hữu/mô tả | Muỗng trắng |
| 地 | 地 | de | Trợ từ trạng ngữ | Đất / mặt đất |
| 得 | 得 | de | Trợ từ bổ ngữ | Hai người |
| 跑 | 跑 | pǎo | Chạy | Thường dùng 得 |
| 慢慢 | 慢慢 | mànmàn | Chậm rãi | Thường dùng 地 |
Tóm tắt nhanh
Nếu bạn đang nói chuyện và quên phải viết chữ nào, đừng lo. Nói dễ hơn vì tất cả đều nghe như "de".
Nhưng khi đọc, viết và gõ bằng pinyin, hãy nhớ:
- 的 (de) nối từ với danh từ.
- 地 (de) nối phần mô tả trước động từ (trợ từ kiểu "một cách...").
- 得 (de) nối nhận xét sau động từ.
Nắm được bộ ba này là một bước tiến lớn. Nó giúp bạn bớt nghe như robot và thêm sắc thái cho câu. Khi đã hiểu, bạn có thể xem các sắc thái cấu trúc khác, như Jiù (就) vs Cái (才), vốn cũng phụ thuộc nhiều vào việc hiểu hành động nằm ở đâu trong câu.
